Plac manewrowy pachnie jeszcze nocnym deszczem, a gość na motocyklu trzeci raz z rzędu wyjeżdża z ósemki tam, gdzie nie powinien. Pachołek leży. Instruktor ma może dwadzieścia sześć lat, kolczyk w uchu, elektrycznego kiepa w łapie i spokój człowieka, który widział już na pęczki takich jak ten na motocyklu. Podchodzi bez pośpiechu.
– Gdzie pan patrzy?
– Przed siebie.
– Nie. Pan patrzy na pachołek. A motocykl jedzie tam, gdzie pan patrzy.
Mówi to bez cienia złośliwości, co chwilę zaciągając się parą z e-papierosa. I właśnie ten spokój boli najbardziej. Gdyby się wymądrzał, ciskał się bez sensu albo wymyślał, ten na moto mógłby inaczej zareagować. Gdyby instruktor był niekompetentny, kursant mógłby go zlekceważyć. Ale ten nieopierzony (zdaniem wielu, którym przydałoby się okiełznać własne ego) ma po prostu rację. Zobaczył w pięć minut coś, na co kursant nie zwracał uwagi przez wszystkie lata spędzone na motocyklu.
W kasku pewnie zrobiło się gościowi bardzo cicho. Było tam słychać tylko jedno zdanie, które wielu z nas trzyma w zanadrzu na takie okazje (często ci sami, którzy nazwaliby instruktora nieopierzonym): przecież ja tak jeżdżę od X lat.
Najgłupsze zdanie na placu
Powiem to wprost: „jeżdżę od trzydziestu lat” to koronny argument osób pokroju „nie wiem, ale się wypowiem”. Albo odpowiednik doskonale znanego millenialsom „nie pyskuj!”, które słyszeliśmy w chwili, gdy dorośli orientowali się, że właśnie przegrali batalię na racjonalne argumenty.
Mówimy tak albo inaczej[1], kiedy ktoś zagląda nam pod „maskę”, a my wolimy, żeby tego nie robił. To zdanie nie mówi, że umiemy jeździć. Mówi tylko, że jeszcze żyjemy. A to, jak wie każdy, kto stał na pogrzebie kolegi z tej samej grupy, nie zawsze zależy od umiejętności. I tu w zasadzie mógłbym skończyć, ale…
Jest stare porzekadło o ludziach z długim stażem: jedni mają trzydzieści lat doświadczenia, inni jeden rok powtórzony trzydzieści razy. Na kursie doszkalającym ta różnica wychodzi od razu. I może to wyglądać tak, że pierwsza grupa słucha, a druga… się tłumaczy.
Skamielina, nie doświadczenie
Psychologia ma na ten stan kilka opisów i żaden nie jest pochlebny. Pierwszy pochodzi z klasycznego modelu uczenia się ruchowego Fittsa i Posnera. Nowa umiejętność przechodzi przez trzy fazy.
Faza poznawcza
Najpierw jest faza poznawcza, kiedy wszystko trzeba sobie mówić w głowie. Potem skojarzeniowa, kiedy ruchy się wygładzają. Na końcu autonomiczna, kiedy robimy coś bez myślenia. Ta ostatnia faza jest błogosławieństwem, bo uwalnia uwagę dla drogi. Jest też przekleństwem, bo to, co weszło w automat, przestaje być pilnowane. Jeśli dwadzieścia osiem lat temu nauczyłem się patrzeć tuż przed przednie koło, to dziś robię to tak samo pewnie jak oddycham. I tak samo bezrefleksyjnie.
Skamienienie
Drugi opis jest jeszcze bardziej trafny, choć pochodzi z innego świata. Larry Selinker, badając dorosłych uczących się języków obcych, nazwał zjawisko fosylizacją, czyli skamienieniem. Część błędów przestaje się poprawiać, mimo że człowiek dalej mówi, dalej ćwiczy i dalej ma kontakt z językiem. Błąd zastyga i staje się częścią systemu. Ktoś mówi płynnie po angielsku od dwudziestu lat i od dwudziestu lat myli te same czasy. Płynność ukrywa skamielinę, bo skoro rozmowa się klei, to po co coś zmieniać? W kawiarni to zresztą wystarcza, ważne, żeby zamówić kawę, a nie kilogram gwoździ.
Na motocyklu mechanizm jest identyczny. Tylko stawka inna. Skoro jeszcze nie leżałem, to widocznie dobrze jeżdżę (pisząc to zdanie, uśmiałem się po pachy).
To rozumowanie ma tylko jedną wadę: myli brak katastrofy z kompetencją.
Powtarzanie tego samego nie rozwija
Trzeci opis to badania Andersa Ericssona nad ekspertyzą. Bezlitośnie pokazały, że samo powtarzanie nie robi z nikogo mistrza. Mistrza robi praktyka celowa, czyli ćwiczenie tego, czego jeszcze nie umiemy, z informacją zwrotną od kogoś, kto widzi więcej niż my. Bez tego dochodzimy do poziomu „wystarczająco dobrze” i tam zostajemy. Na te trzydzieści lat.
Na zawsze.
Wszyscy jesteśmy powyżej średniej
Jest jeszcze coś, na co warto mieć baczenie: najbardziej demokratyczne złudzenie świata. W słynnym badaniu Ola Svensona z 1981 roku aż 93% badanych Amerykanów uznało, że jeździ lepiej niż połowa grupy. Matematyka nie daje się nabrać, ale EGO tak.
W motocyklowym środowisku to złudzenie ma jeszcze mocniejsze podłoże. Staż jest
u nas walutą. Liczy się, kto jeździł na czym, kiedy, ile przejechał i jak wielki ma… silnik. Na zlotach przebieg jest czymś w rodzaju stopnia wojskowego. Ten, kto ma więcej kilometrów, ma prawo mówić, a młodszy ma słuchać. Kurs doszkalający często wywraca takim ludziom
w głowach całą szachownicę. Nagle to dwudziestoparolatek z kolczykiem ma prawo mówić, a ja mam słuchać – dla bezpieczeństwa swojego i innych na drodze[2]. Dla niektórych to zbyt wiele, tak jak milczenie wtedy, gdy jest najlepszym rozwiązaniem. Znam ludzi, którzy niestety wolą nie jechać na kurs w ogóle, niż przez jedno sobotnie przedpołudnie być na placu uczniem.
Dlaczego to boli inaczej
Ktoś, kto dopiero zaczyna przygodę z moto, uczy się w pewnym sensie bezkarnie. Niczego nie traci. Jego błędy nie podważają tego, kim jest, bo on dopiero się staje. Kiedy słyszy „źle”, słyszy informację.
Rider z dwudziestoletnim stażem słyszy coś innego. Malcolm Knowles, ojciec andragogiki, czyli nauki o uczeniu się dorosłych, zauważył, że dla dorosłego doświadczenie jest częścią tożsamości. Kiedy ktoś podważa nasze doświadczenie, czujemy, że podważa nas samych. Uwaga „źle pan patrzy” brzmi w uszach jak „źle pan przeżył trzydzieści lat”. To nieprawda, ale tak to jest słyszane.
Dlatego dorosły na kursie tak często się broni, kłóci albo obraża. To nie jest głupota, tylko ochrona własnej historii. Jest w tym coś niemal wzruszającego: tak bardzo chcemy, żeby te wszystkie kilometry coś znaczyły, że wolimy bronić swoich błędów, niż przyznać, że część tej drogi przejechaliśmy na autopilocie.
Do tego dochodzi ciało, które nie jest już takie jak dawniej. Wzrok wolniej przeskakuje z bliska na daleko. Szyja nie skręca się już tak lekko. Refleks nie zniknął, ale się nie spieszy. Młodszy człowiek może sobie pozwolić na złe nawyki, bo nadrabia je sprawnością. Osoby z większym peselowym nalotem nie za bardzo mają czym nadrabiać. Właśnie dlatego nasze skamieliny są groźniejsze. To, co w wieku dwudziestu pięciu lat było nieładnym stylem, w wieku pięćdziesięciu pięciu staje się realnym ryzykiem – dla siebie i innych.
Tak, wiem, że zaraz w komentarzach podniesie się wrzawa. Im większa, tym lepiej – uderz w stół, a teściowa otworzy wieko.
Pokora to nie słabość
W motocyklowym świecie dużo mówimy o odwadze. O przełęczach, o deszczu,
o naprawach na trytki prawie w sercu peruwiańskiej dżungli, o tysiącu kilometrów w jeden dzień nie wspominając. A prawie wcale nie mówimy o odwadze, której wymaga stanięcie przed kimś młodszym i przed samym sobą, i powiedzenie: pokaż mi, co robię źle.
A to jest odwaga wyższego rzędu. Na przełęczy ryzykujemy skórę. Na placu manewrowym ryzykujemy obraz samego siebie, a tego bronimy dużo zacieklej.
Dlatego mam jedną prośbę do wszystkich, którzy jeżdżą dłużej, niż ich instruktor żyje. Zapiszcie się. Nie dlatego, że jeździcie źle, tylko dlatego, że często nie wiecie, co moglibyście robić lepiej, albo po prostu prawidłowo. Ja też nie wiem. Dlatego zdam się na instruktora.
Powoli, ale nieubłaganie idą święta. Może zamiast zaspokajać swój GAS, poprosić pod choinkę o kurs doszkalający na wiosnę?
[1] zdałem sobie właśnie sprawę z tego że, zaczynam tłumaczyć jak czytać ten tekst ludziom, którzy i tak przypną się o coś z ostatniego odcina przewodu pokarmowego – po prostu, bo tak mają, kiedy nie mają nic mądrego do wniesienia w dyskusję. Ciekawe w ilu głowach nastąpił zgrzyt – komentarze jak zawsze pokażą.
[2] a gdyby tak wprowadzić kursy doszkalające dla kukiriniarzy i innych…
